خبرگزاری حوزه | ابراهیم اصغری تهیهکننده سینما و تلویزیون در گفتوگو با خبرگزاری حوزه با بیان اینکه سینمای دفاع مقدس یکی از مهمترین جریانهای موضوعی سینمای ایران به شمار میرود، اظهار کرد: این گونه سینمایی علاوه بر بازنمایی بخشی مهم از تاریخ معاصر کشور، ظرفیت زیادی برای بیان مفاهیم انسانی، اخلاقی و اجتماعی دارد. با وجود گذشت سالها از دوران دفاع مقدس، هنوز داستانهای فراوانی وجود دارد که روایت نشدهاند و میتوان از دل آنها آثار متفاوتی تولید کرد. بخش زیادی از این ظرفیت در خاطرات رزمندگان، خانوادههای شهدا، آزادگان و مردم شهرهای مختلف نهفته است. بنابراین نباید تصور کنیم که با ساخت تعدادی فیلم درباره جنگ، پرونده سینمای دفاع مقدس بسته شده است. اتفاقاً هر نسل میتواند از زاویهای تازه به این دوران نگاه کند و قصههایی را به تصویر بکشد که برای مخاطب امروز نیز جذاب و قابلدرک باشد.
وی افزود: یکی از مشکلاتی که در سالهای اخیر با آن مواجه بودهایم، تکرار برخی الگوهای روایی در تولید آثار دفاع مقدس است. مخاطب امروز با گذشته تفاوت کرده و به دلیل دسترسی گسترده به آثار سینمایی و سریالی در داخل و خارج از کشور، انتظار بیشتری از یک فیلم دارد. نمیتوان تنها با اتکا به اهمیت موضوع، مخاطب را به سالن سینما کشاند. فیلم باید قصهای جذاب، شخصیتهایی باورپذیر و ساختاری مناسب داشته باشد. دفاع مقدس برای مخاطب جوان زمانی جذاب میشود که بتواند با شخصیتهای آن ارتباط برقرار کند و احساس کند اتفاقات فیلم درباره انسانهایی واقعی رخ داده است. اگر این ارتباط عاطفی شکل بگیرد، مفاهیم مورد نظر فیلم نیز طبیعیتر به مخاطب منتقل خواهد شد و نیازی به بیان مستقیم و شعاری آنها وجود نخواهد داشت.
اصغری با اشاره به ضرورت توجه بیشتر به فیلمنامه در سینمای دفاع مقدس تصریح کرد: فیلمنامه مهمترین مرحله شکلگیری یک اثر سینمایی است و بسیاری از مشکلاتی که در زمان تولید یا حتی اکران مشاهده میکنیم، ریشه در همین مرحله دارد. زمانی که شخصیتها بهدرستی طراحی نشده باشند یا کشش لازم در داستان وجود نداشته باشد، نمیتوان با استفاده از تجهیزات، دکورهای بزرگ یا جلوههای ویژه ضعفهای روایت را جبران کرد. در آثار دفاع مقدس نیز ابتدا باید یک قصه انسانی و درگیرکننده داشته باشیم و سپس امکانات تولید را در خدمت آن قرار دهیم. مخاطب باید برای سرنوشت شخصیتها اهمیت قائل شود و بخواهد ادامه داستان را دنبال کند. در چنین شرایطی فضای جنگ نیز به بخشی طبیعی از قصه تبدیل میشود و اثر از یک بازنمایی صرف تاریخی فراتر خواهد رفت.
این تهیهکننده سینما و تلویزیون با بیان اینکه جنگ را نباید تنها در میدان نبرد جستوجو کرد، گفت: بخش مهمی از واقعیت دفاع مقدس در زندگی مردم عادی جریان داشته است. خانوادههایی که فرزندانشان را راهی جبهه میکردند، مادرانی که چشمانتظار بازگشت فرزندان خود بودند، همسرانی که با مسئولیتهای سنگین زندگی مواجه میشدند و کودکانی که بخشی از دوران کودکی خود را در شرایط جنگی سپری کردند، همگی سوژههای ارزشمندی برای سینما هستند. حتی زندگی مردم در شهرهایی که هدف حملات دشمن قرار میگرفتند، میتواند دستمایه داستانهای متفاوتی قرار گیرد. توجه به این بخشها باعث میشود مفهوم دفاع مقدس گستردهتر شود و مخاطب با ابعاد کمتر دیدهشده آن آشنا شود. سینما برای تداوم این جریان نیازمند کشف چنین داستانهایی است.
وی ادامه داد: در تولید فیلمهای دفاع مقدس باید میان واقعیت تاریخی و اقتضائات سینمایی تعادل برقرار شود. فیلمساز نمیتواند نسبت به واقعیتهای تاریخی بیتفاوت باشد، زیرا با موضوعی مواجه است که برای بسیاری از مردم هنوز خاطرهای زنده محسوب میشود. از طرف دیگر، سینما یک اثر هنری است و نمیتوان انتظار داشت همانند یک کتاب تاریخی روایت شود. فیلمساز باید بتواند با استفاده از عناصر دراماتیک، قصه را جذاب کند، اما این جذابیت نباید به قیمت تحریف واقعیت به دست آید. تحقیق، گفتوگو با شاهدان و استفاده از مشاوران آگاه میتواند به تولید اثری کمک کند که هم جذابیت سینمایی داشته باشد و هم نسبت خود را با واقعیت حفظ کند. این مسئله بهخصوص درباره شخصیتهای واقعی و وقایع شناختهشده اهمیت بیشتری دارد.
اصغری درباره ضرورت توجه به ابعاد انسانی شخصیتهای دفاع مقدس اظهار کرد: گاهی تصور میکنیم برای نشان دادن قهرمانان باید آنها را بدون ضعف، ترس یا نگرانی تصویر کنیم، در حالی که چنین رویکردی ممکن است شخصیت را از مخاطب دور کند. قهرمانان واقعی پیش از آنکه وارد میدان نبرد شوند، انسانهایی با زندگی معمولی، خانواده، دوستان و دغدغههای شخصی بودند. ارزش انتخاب آنها زمانی بیشتر دیده میشود که مخاطب بداند این افراد در برابر چه شرایطی تصمیم گرفتهاند. اگر شخصیت را کاملاً دستنیافتنی نشان دهیم، امکان همذاتپنداری کاهش پیدا میکند. سینما باید به مخاطب اجازه دهد انسان پشت قهرمان را ببیند. پرداختن به وجوه انسانی رزمندگان نهتنها از شأن آنها کم نمیکند، بلکه میتواند عظمت تصمیم و فداکاری آنان را ملموستر نشان دهد.
وی با اشاره به ظرفیتهای سینمای دفاع مقدس برای جذب نسل جوان بیان کرد: نسل جدید باید بتواند نسبت خود را با این تاریخ پیدا کند. جوان امروز ممکن است تجربه مستقیمی از جنگ نداشته باشد، اما مفاهیمی مانند مسئولیت، انتخاب، فداکاری، خانواده، دوستی و دفاع از سرزمین همچنان برای او قابلدرک است. بنابراین باید از این مفاهیم به عنوان پل ارتباطی استفاده کنیم. قرار نیست برای ارتباط با جوانان، محتوای دفاع مقدس را تغییر دهیم؛ بلکه باید شیوه روایت را متناسب با زبان و نیاز مخاطب امروز انتخاب کنیم. فیلمی که شخصیتپردازی مناسب داشته باشد و یک مسئله انسانی را دنبال کند، میتواند مخاطبی را که هیچ خاطره مستقیمی از جنگ ندارد نیز با خود همراه کند. این موضوع به نگاه تازه نویسندگان و کارگردانان جوان نیاز دارد.
این تهیهکننده سینما با بیان اینکه تولید آثار دفاع مقدس از نظر اجرایی پیچیدگیهای خاص خود را دارد، اظهار کرد: ساخت یک اثر جنگی معمولاً هزینه و امکانات بیشتری نسبت به بسیاری از گونههای سینمایی نیاز دارد. طراحی صحنه، لباس، تجهیزات، وسایل نقلیه، لوکیشن و جلوههای ویژه هر کدام هزینههای جداگانهای دارند و اگر از ابتدا برنامهریزی دقیقی صورت نگیرد، پروژه با مشکلات جدی روبهرو خواهد شد. تهیهکننده باید از مرحله پیشتولید همه این موارد را پیشبینی کند و در عین حال اجازه ندهد مسائل اقتصادی به کیفیت اثر لطمه بزند. البته پرهزینه بودن یک فیلم به معنای باکیفیت بودن آن نیست. مهم این است که بودجه در خدمت قصه قرار گیرد و هر بخش از هزینه تولید، تأثیر مشخصی بر باورپذیری و جذابیت اثر داشته باشد.
اصغری با اشاره به نقش نهادهای فرهنگی در حمایت از سینمای دفاع مقدس گفت: حمایت از این سینما نباید تنها به تأمین بودجه تولید محدود شود. یکی از مهمترین نیازها، حمایت از مرحله تحقیق و نگارش است. گاهی یک پروژه پیش از آنکه وارد مرحله تولید شود، به ماهها تحقیق درباره یک شخصیت یا واقعه نیاز دارد. اگر این مرحله بهدرستی انجام شود، فیلمنامه نیز از استحکام بیشتری برخوردار خواهد بود. دسترسی به آرشیوها، خاطرات رزمندگان، اسناد و همکاری با مراکز پژوهشی میتواند به فیلمساز کمک کند تا تصویری دقیقتر ارائه دهد. همچنین بهتر است حمایتها به گونهای باشد که امکان فعالیت برای نیروهای جوان نیز فراهم شود. سینمای دفاع مقدس برای ادامه مسیر خود به استعدادهای تازه و نگاههای متفاوت نیاز دارد.
وی ادامه داد: یکی دیگر از ظرفیتهای مهمی که میتواند به سینمای دفاع مقدس کمک کند، توجه به قالبهای مختلف تولید است. همه داستانها الزاماً برای ساخت یک فیلم سینمایی مناسب نیستند. بعضی موضوعات در قالب سریال امکان پرداخت عمیقتری دارند و برخی دیگر میتوانند در قالب فیلم کوتاه یا مستند روایت شوند. پلتفرمها و شبکه نمایش خانگی نیز امکان تازهای برای روایت موضوعات تاریخی و اجتماعی فراهم کردهاند. مهم این است که قالب انتخابشده با جنس داستان تناسب داشته باشد. اگر قصهای ظرفیت چند شخصیت و چند خط داستانی دارد، میتوان آن را در قالب مجموعهای چندقسمتی دنبال کرد و اگر یک موقعیت فشرده و تأثیرگذار است، شاید فیلم سینمایی انتخاب مناسبتری باشد. تنوع در قالب میتواند به تنوع در روایت نیز کمک کند.
اصغری درباره ارتباط سینمای دفاع مقدس با مفاهیم دینی و ارزشی اظهار کرد: دفاع مقدس در جامعه ایران با مجموعهای از باورهای دینی و فرهنگی پیوند خورده است، اما انتقال این مفاهیم زمانی مؤثرتر خواهد بود که در دل قصه قرار بگیرند. مخاطب امروز در برابر بیان مستقیم و شعاری مقاومت بیشتری دارد و ترجیح میدهد مفهوم را از رفتار و انتخاب شخصیتها دریافت کند. برای مثال، میتوان ایثار را از تصمیم یک شخصیت در یک موقعیت دشوار نشان داد یا مفهوم مسئولیتپذیری را در رابطه او با خانواده و همرزمانش روایت کرد. در این صورت مخاطب بدون اینکه احساس کند با یک پیام مستقیم مواجه است، با مفهوم مورد نظر ارتباط برقرار میکند. هنر سینما زمانی موفقتر عمل میکند که اجازه دهد مخاطب خودش به نتیجه برسد و احساس نکند قرار است مطلبی به او تحمیل شود.
وی با بیان اینکه خانوادههای شهدا و رزمندگان گنجینهای ارزشمند برای تولید آثار جدید هستند، گفت: بسیاری از داستانهایی که امروز در اختیار ما قرار دارند، هنوز به شکل جدی مورد استفاده سینما قرار نگرفتهاند. وقتی با خانواده یک شهید یا رزمنده صحبت میکنیم، گاهی با جزئیاتی مواجه میشویم که از یک واقعه بزرگ تاریخی جذابتر هستند. یک نامه، یک دیدار، یک تصمیم خانوادگی یا حتی یک اتفاق ساده میتواند نقطه آغاز یک فیلمنامه باشد. البته ورود به زندگی خانوادهها نیازمند دقت و احترام است و نباید صرفاً با نگاه تولیدی به سراغ آنها رفت. فیلمساز باید ابتدا اعتماد ایجاد کند و فضای زندگی و شخصیت فرد مورد نظر را بشناسد. در چنین شرایطی میتوان به روایتهایی دست پیدا کرد که هم اصالت داشته باشند و هم ظرفیت تبدیل شدن به یک اثر سینمایی را پیدا کنند.
این تهیهکننده سینما با تأکید بر ضرورت ورود فیلمسازان جوان به این حوزه اظهار کرد: اگر میخواهیم سینمای دفاع مقدس در سالهای آینده نیز زنده و پویا باشد، باید فرصت بیشتری در اختیار نسل جدید قرار دهیم. فیلمساز جوان ممکن است تجربه ساخت آثار جنگی را نداشته باشد، اما میتواند زاویه دید تازهای ارائه کند. در کنار آن، حضور افراد باتجربه میتواند از بروز برخی اشتباهات جلوگیری کند و انتقال تجربه صورت گیرد. ترکیب تجربه و نگاه تازه میتواند به شکلگیری آثار متفاوتی منجر شود. نباید تصور کنیم که برای روایت دفاع مقدس تنها یک شیوه درست وجود دارد. هر نسل میتواند با زبان خودش به این موضوع نگاه کند و اتفاقاً همین تفاوت دیدگاههاست که مانع تکرار میشود. حمایت از استعدادهای تازه در نهایت به سود خود این سینما خواهد بود.
اصغری در ادامه با اشاره به ضرورت پرهیز از نگاه شعاری در آثار دفاع مقدس تصریح کرد: اگر پیام فیلم از دل قصه بیرون بیاید، ماندگاری بیشتری خواهد داشت. مخاطب باید ابتدا با داستان و شخصیت همراه شود و سپس مفاهیم مورد نظر را در رفتار آنها مشاهده کند. زمانی که فیلمساز از ابتدا تنها به انتقال پیام فکر کند، ممکن است شخصیتها به ابزارهایی برای بیان همان پیام تبدیل شوند و زندگی واقعی آنها نادیده گرفته شود. این مسئله درباره سینمای دفاع مقدس اهمیت زیادی دارد، زیرا ما با شخصیتهایی مواجه هستیم که زندگی و سرنوشت واقعی داشتهاند. بهتر است اجازه دهیم مخاطب آنها را بشناسد، انتخابهایشان را ببیند و درباره رفتارشان قضاوت کند. چنین رویکردی میتواند اثر را از یک روایت مستقیم و شعاری فاصله دهد و به آن عمق بیشتری ببخشد.
وی در پایان با بیان اینکه دفاع مقدس همچنان ظرفیت گستردهای برای قصهگویی دارد، بیان کرد: مهمترین مسئله این است که به جای تکرار روایتهای شناختهشده، به سراغ داستانهای تازه برویم. هنوز درباره بسیاری از رزمندگان، خانوادهها، آزادگان، جانبازان و مردم عادی که در آن دوران زندگی کردهاند، روایتهای جذابی وجود دارد. حتی میتوان پیامدهای اجتماعی و انسانی جنگ را در سالهای پس از آن بررسی کرد و نشان داد که یک واقعه تاریخی چگونه زندگی افراد را تحت تأثیر قرار داده است. سینمای دفاع مقدس اگر به سمت قصههای انسانی، شخصیتهای باورپذیر و روایتهای تازه حرکت کند، همچنان میتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند. وظیفه ما این است که این تاریخ را به شکلی روایت کنیم که هم به واقعیت احترام بگذارد و هم برای مخاطب امروز جذاب باشد. آینده این سینما در گرو فیلمنامههای قوی، نگاههای تازه، حمایت اصولی و شناخت درست از مخاطب است.
انتهای پیام
نظر شما